Skip to main content

Από δω κι από κει

Γέφυρες, λίμνες και βυθισμένα χωριά στον Αχελώο

Βυθισμένα χωριά στον πυθμένα λιμνών, ένα ανάγλυφο με στενά υδάτινα κολπάκια, μικρές νησίδες και κατάφυτες διακλαδώσεις, μια αόρατη γεωγραφία κι ένα τοπίο που μοιάζει με φιορδ. Πολλοί έχουν χαρακτηρίσει την περιοχή ανάμεσα στην Ευρυτανία και την Αιτωλοακαρνανία «Ατλαντίδα της Ρούμελης». Τα βουνά και ο ουρανός καθρεφτίζονται στα νερά των λιμνών, χαρίζοντάς τους αποχρώσεις που εναλλάσσονται από ανοιχτό γαλαζοπράσινο έως μολυβί και ασημί. Κυρίαρχο στοιχείο εδώ είναι το νερό: ρέματα, πηγές, ρυάκια και ο μεγαλοπρεπής Αχελώος.

Δεύτερος μεγαλύτερος σε μήκος ποταμός της χώρας μετά τον Αλιάκμονα, ο Αχελώος ή Ασπροπόταμος πηγάζει από την Πίνδο και εκβάλλει εκεί όπου ενώνονται το Ιόνιο με τον Πατραϊκό κόλπο. Στην πορεία του διασχίζει ή οριοθετεί τέσσερις νομούς και διαμορφώνει ένα από τα πιο εντυπωσιακά υδάτινα τοπία της χώρας. Μετά το φράγμα των Κρεμαστών, διασχίζει διαδοχικά τις τεχνητές λίμνες Κρεμαστών, Καστρακίου και Στράτου. Στο διάβα του δέχεται τα νερά του Αγραφιώτη, του Ταυρωπού, του Τρικεριώτη και του Ίναχου, δημιουργώντας ένα πολύπλοκο δίκτυο ποταμών και λιμνών που ενώνει την Ευρυτανία με την Αιτωλοακαρνανία.

 

Εμείς ακολουθούμε τον ρου του, ξεκινώντας από το φράγμα της Μεσοχώρας και φτάνοντας ως την τεχνητή λίμνη Στράτου. Μια κατάβαση άλλοτε δίπλα στο ποτάμι κι άλλοτε μέσα από τα βουνά των Αγράφων, που ανταμώνουν τα κακοτράχαλα βουνά του Βάλτου. Τα χιόνια στις βουνοκορφές δεν έχουν λιώσει ακόμη, θυμίζοντάς μας πόσο διαφορετικά κυλά το καλοκαίρι στα βουνά του Αχελώου. Πλαγιές και βαθιές χαράδρες εναλλάσσονται στο φως και στη σκιά. Κοιλάδες, γεφύρια που ενώνουν τις όχθες, χωριά με καφενεία και ψησταριές. Πέτρα και έλατο, λεύκες, καστανιές, φράξοι και βελανιδιές, δεξαμενές βρόχινου νερού, στάνες, εικονοστάσια, κιόσκια θέασης, πλατάνια και φτελιές.

 

Στον δρόμο για τη λίμνη

Κατευθυνόμαστε νότια. Από τη Μεσοχώρα έως τη γέφυρα του Κόρακα, στις Πηγές Άρτας, απλώνεται η εύφορη κοιλάδα του Αχελώου, με ιδιαίτερο μικροκλίμα και μικρές παραλίες που σχηματίζονται στις όχθες του ποταμού. Το καλοκαίρι, οι ντόπιοι γνωρίζουν καλά αυτά τα σημεία και βουτούν στα δροσερά νερά, κάτω από τις σκιές των πλατανιών.

Πρώτη μας στάση η γέφυρα Αυλακίου. Το πέτρινο γεφύρι, στην επαρχία Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας, ενώνει την Αιτωλοακαρνανία με την Καρδίτσα και την Ευρυτανία. Χτίστηκε από Ηπειρώτες μαστόρους και κατοίκους των γύρω χωριών μεταξύ 1907 και 1911. Λίγα χιλιόμετρα παρακάτω συναντάμε τη γέφυρα της Τέμπλας, που ενώνει τα Τοπόλιανα Ευρυτανίας με τα Βρουβιανά του Βάλτου. Η λέξη «τέμπλα» σημαίνει μονοκόμματος κορμός ελάτου. Πριν από την κατασκευή της γέφυρας, ένας τέτοιος κορμός έστεκε πάνω από το ποτάμι, γεφυρώνοντας τις δύο όχθες.

Συνεχίζουμε τη διαδρομή μας προς τη λίμνη. Ο δρόμος ακολουθεί τις πλαγιές του βουνού, περνά από βαθιές χαράδρες και ανοίγει διαρκώς νέα σημεία θέασης προς τον Αχελώο και τα νερά που αρχίζουν να κυριαρχούν στο τοπίο. Στην πλαγιά της Αηδονοράχης συναντάμε τη μονή της Παναγίας της Τατάρνας, χτισμένη στη θέση του παλιού μοναστηριού, που υπήρξε καταφύγιο και τόπος συνάντησης των αγωνιστών της Επανάστασης. Από το μοναστήρι πήρε το όνομά της και η μεγαλοπρεπής γέφυρα της Τατάρνας. Η κατασκευή της ολοκληρώθηκε το 1970 και ο πολιτικός μηχανικός Αρίσταρχος Οικονόμου (1936-2014), καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών και δημιουργός του έργου, τιμήθηκε με διεθνείς διακρίσεις για τον σχεδιασμό της. Ο Κοσμάς Καρυώτης, ιδιοκτήτης της ταβέρνας «Η Γέφυρα», γίνεται η δική μας σύνδεση με την ιστορία του τόπου. Μέσα από τις ασπρόμαυρες φωτογραφίες που κοσμούν τους τοίχους του μαγαζιού του, ζωντανεύουν πρόσωπα και στιγμές μιας άλλης εποχής. Πίνοντας ντόπιο τσίπουρο και δοκιμάζοντας τους μεζέδες που μας ετοιμάζει, ακούμε ιστορίες για τους ανθρώπους που έζησαν και μεγάλωσαν εδώ.

 

Μικρές χερσόνησοι και νησίδες ξεπροβάλλουν από τα νερά, δίνοντας στη λίμνη μια εικόνα που θυμίζει φυσικό αρχιπέλαγος.

Το ιστορικό γεφύρι του Μανώλη εμφανίζεται και εξαφανίζεται ανάλογα με τη στάθμη της λίμνης, θυμίζοντας τα χωριά και τα περάσματα που χάθηκαν με τη δημιουργία της.

Λίμνη Κρεμαστών

Ένα κομμάτι ουρανού που έπεσε στη γη

Η λίμνη Κρεμαστών απλώνεται ανάμεσα στα βουνά της Ευρυτανίας και της Αιτωλοακαρνανίας σαν μια αχανής υδάτινη αγκαλιά. Οι πλαγιές καθρεφτίζονται στα νερά της και οι συνεχείς διακλαδώσεις της δημιουργούν την αίσθηση ενός τοπίου που αλλάζει διαρκώς μορφή. Πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται ένα από τα σημαντικότερα υδροηλεκτρικά έργα της χώρας. Η λίμνη δημιουργήθηκε με την κατασκευή του φράγματος των Κρεμαστών, ενός από τα μεγαλύτερα γεωφράγματα της Ευρώπης. Κατασκευασμένο από χώμα και χαλίκι και όχι από μπετόν, έχει ύψος 160 μέτρων. Οι εργασίες ξεκίνησαν το 1962 και ολοκληρώθηκαν το 1966 με κύριο ανάδοχο την αμερικανική εταιρεία Kaiser. Τα νερά του Αχελώου, του Αγραφιώτη, του Ταυρωπού και του Τρικεριώτη τροφοδοτούν τον υδροηλεκτρικό σταθμό, που εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό κρίκο του ενεργειακού συστήματος της χώρας.

Όλα αυτά θα μας τα διηγηθεί με πάθος και πραγματική αγάπη για τον τόπο ο Παναγιώτης Μακρής. «Με αξιοπρέπεια και χωρίς αξιώματα», όπως μας είπαν οι συγχωριανοί του, αφιερώνει μεγάλο μέρος της ζωής του στην ανάδειξη της λίμνης και της ιστορίας της περιοχής. Με το ταχύπλοό του πραγματοποιεί βαρκάδες όλες τις εποχές του χρόνου, μεταφέροντας στους επισκέπτες όχι μόνο εικόνες αλλά και μνήμες του τόπου.

 

Lake tours

Με ξεναγό τον Παναγιώτη Μακρή

Επιβιβαζόμαστε στη βάρκα του και αφήνουμε πίσω την όχθη. Καθώς τα νερά της λίμνης ανοίγονται μπροστά μας, ο Παναγιώτης αρχίζει να αφηγείται την ιστορία του μεγάλου έργου που άλλαξε για πάντα την περιοχή. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, ο εξηλεκτρισμός της χώρας αποτελούσε εθνικό στόχο. Για τον σκοπό αυτό σχεδιάστηκε το υδροηλεκτρικό έργο των Κρεμαστών, που στις εφημερίδες της εποχής παρουσιαζόταν ως το «Μεγαλύτερο Υδροηλεκτρικό Έργο της Ελλάδος». Για την υλοποίησή του κατασκευάστηκε το φράγμα που αρχικά έφερε την ονομασία «Βασιλεύς Παύλος». Σήμερα ο Υδροηλεκτρικός Σταθμός Κρεμαστών λειτουργεί υποστηρικτικά στο εθνικό ενεργειακό δίκτυο, καλύπτοντας αυξημένες ενεργειακές ανάγκες όταν απαιτείται. Το φράγμα βρίσκεται στα νότια της λίμνης, στο στενότερο σημείο της κοίτης του Αχελώου. Εδώ, σύμφωνα με τον θρύλο, ο ήρωας Κατσαντώνης πήδησε από τη μία όχθη στην άλλη για να γλιτώσει από τους Τούρκους. Από εκείνο το άλμα η τοποθεσία πήρε την ονομασία «Το Πήδημα του Κατσαντώνη».

Όμως, όπως σε όλες τις ιστορίες, υπάρχει και μια σκοτεινή σελίδα. «Για να γίνει το Φράγμα των Κρεμαστών χρειάστηκε να εκκενωθούν χωριά όπως ο Άγιος Βασίλειος, τα Σίδερα, ο Μαυριάς και η Επισκοπή», μας λέει με πικρία ο Παναγιώτης. Χωριά που χάθηκαν κάτω από τα νερά της λίμνης που δημιουργήθηκε. Άραγε υπάρχει εξέλιξη και μεταμόρφωση χωρίς πόνο και θυσία; Στεκόμαστε πάνω από το σημείο όπου, στον βυθό της λίμνης, βρίσκονται ακόμη απομεινάρια ενός σημαντικού βυζαντινού μνημείου του 8ου ή 9ου αιώνα, της Παναγίας της Επισκοπής. Το 1965 ο ναός βυθίστηκε στα νερά, όμως λίγο πριν αφαιρέθηκε ο σοβάς και αποκαλύφθηκαν οι τοιχογραφίες του. Σήμερα φυλάσσονται σε ειδική αίθουσα του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου της Αθήνας.

Η λίμνη όμως δεν κουβαλά μόνο μνήμες. Συνεχίζοντας τη βαρκάδα φτάνουμε στον εντυπωσιακό καταρράκτη που ξεπηδά μέσα από τα βράχια, κάτω από τα απόκρημνα γκρέμια της Καλιακούδας, του βουνού πάνω από το χωριό Φιδάκια. Λίγο πιο πέρα συναντάμε έναν ολόκληρο «οικισμό» από βουτηχτάρια και σταχτοτσικνιάδες, που έχουν χτίσει τις φωλιές τους στα πλατάνια της όχθης. Βόρεια της λίμνης βρίσκεται το Γεφύρι του Μανώλη. Χτισμένο τον 17ο αιώνα, εμφανίζεται και εξαφανίζεται ανάλογα με τη στάθμη των νερών, σαν να ακολουθεί κι αυτό τον δικό του κύκλο παρουσίας και απουσίας. Σύμφωνα με έναν θρύλο, το έχτισε ο Μανώλης Χρυσιώτης, ο οποίος, επειδή δεν απέκτησε παιδιά με τη γυναίκα του, το αγαπούσε σαν να ήταν γιος του. Ένας άλλος μύθος θέλει μια αρχοντοπούλα της περιοχής ερωτευμένη με τον πρωτομάστορα να θυσιάζεται για να σωθεί εκείνος, όταν το γεφύρι δεν κατάφερνε να στεριώσει.

Όταν η βαρκάδα μας ολοκληρώνεται, ο Παναγιώτης μάς γνωρίζει μια ακόμη πλευρά της ζωής γύρω από τη λίμνη. Εκτός από τις ξεναγήσεις, δραστηριοποιείται και στην παραγωγή ελαιολάδου και μας ξεναγεί στο οικογενειακό ελαιοτριβείο. Οι ελαιώνες της περιοχής φτάνουν μέχρι τις παρυφές της λίμνης, συνδέοντας με τον δικό τους τρόπο το νερό με τη γη και την καθημερινότητα των ανθρώπων.

Μέσα στο «χειμωνιάτικο» φετινό καλοκαίρι και τον άστατο καιρό, βρήκαμε λιακάδα στις καρδιές των ανθρώπων που μας διηγήθηκαν την ιστορία του τόπου τους και μας φρόντισαν. Μέσα σε δύο μόλις ημέρες ζήσαμε όλες τις εποχές του χρόνου και τα γυρίσματα του καιρού.

 

Στον Άγιο Γεώργιο δοκιμάσαμε τα περίφημα σουτζουκάκια και τη ρεβιθάδα της κυρίας Κωνσταντίνας και του κυρίου Χρήστου, στην ταβέρνα–μπακάλικο–παντοπωλείο «Η Θέα».

Στις όχθες της λίμνης

Η Σταυρούλα μάς υποδέχθηκε εγκάρδια στο Lake Kremasta Hotel και μας μίλησε για τις ανάγκες της περιοχής και των κατοίκων της. Το ξενοδοχείο μοιάζει να αποτελεί φυσική συνέχεια του τοπίου, πλήρως εναρμονισμένο με το περιβάλλον. Από κάθε γωνιά του η λίμνη αλλάζει χρώματα και όψη ανάλογα με το φως και τον καιρό. Πιάσαμε κουβέντα και με τον Δημήτρη, που εργάζεται στο ξενοδοχείο. Μας μίλησε για τον παππού του, που έπιανε άγριες μέλισσες και έφτιαχνε μόνος του τις κυψέλες του, για τα χρόνια της ξενιτιάς και την επιστροφή στο χωριό. Θυμήθηκε ακόμη τις ιστορίες που άκουγε παιδί, τότε που οι χειμώνες ήταν βαρείς και δεν ήταν λίγες οι φορές που χιόνιζε ακόμη και τον Μάιο.

Στον Άγιο Γεώργιο δοκιμάσαμε τα περίφημα σουτζουκάκια και τη ρεβιθάδα της κυρίας Κωνσταντίνας και του κυρίου Χρήστου, στην ταβέρνα–μπακάλικο–παντοπωλείο «Η Θέα». Το χωριό μοιάζει να κρέμεται πάνω από τη λίμνη Κρεμαστών, με πανοραμική θέα προς τη γέφυρα Επισκοπής. Εκεί γνωρίσαμε και τον Δημήτρη Ασπρογιάννη, ένα ανήσυχο καλλιτεχνικό πνεύμα που επέστρεψε στον Άγιο Γεώργιο της Ευρυτανίας και μας υποδέχθηκε στον χώρο όπου δημιουργεί.

 

Λίμνες Καστρακίου και Στράτου

Συναντάμε τον Χρήστο Χρήστου, που αναλαμβάνει να μας ξεναγήσει στον δικό του τόπο: την τεχνητή λίμνη Καστρακίου, εκεί όπου ο Αχελώος συναντά τον Ίναχο. Στολίδι του Ίναχου είναι η γέφυρα της Βέργας, που χτίστηκε από Ηπειρώτες μαστόρους μεταξύ του 17ου και του 18ου αιώνα. Ανηφορίζουμε έναν λόφο, κάνουμε μια μικρή στάση στα απομεινάρια μιας παλιάς φρυκτωρίας και αγναντεύουμε τη λίμνη από ψηλά. Από εδώ ο Χρήστος μάς δείχνει το σημείο όπου βρισκόταν το χωριό του, τα Μαλατέικα. Το 1968 βυθίστηκε στα νερά της λίμνης και οι κάτοικοί του σκόρπισαν στο Καστράκι, τη Λεπενού, το Αγρίνιο, την Αθήνα και την Αμερική. Όσοι παρέμειναν στην περιοχή διεκδίκησαν από τη ΔΕΗ την επικαρπία των εκτάσεων γύρω από τη λίμνη και συνεχίζουν να τις καλλιεργούν μέχρι σήμερα. Ο Χρήστος μοιράζεται μαζί μας μια ακόμη ανησυχία των κατοίκων. Μετά το φράγμα και τη δημιουργία της λίμνης, ένα νέο σχέδιο ανάπτυξης βρίσκεται στο προσκήνιο: οι πλωτές φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις. Για πολλούς από τους ανθρώπους της περιοχής, το ερώτημα παραμένει το ίδιο· πώς μπορεί να συνυπάρξει η ανάπτυξη με τον χαρακτήρα του τόπου;

Συνεχίζουμε προς τη λίμνη Στράτου, που δημιουργήθηκε από το τρίτο κατά σειρά φράγμα του Αχελώου. Λίγο αργότερα φτάνουμε στον ναό του Στρατίου Διός, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της αρχαίας Στράτου. Χτισμένος στη δυτική όχθη του Αχελώου, ανάμεσα σε ελαιώνες και πυκνή βλάστηση, ο ναός θυμίζει τη σημασία που είχε κάποτε η περιοχή ως φυσικό και στρατηγικό πέρασμα. Η αρχαία Στράτος βρισκόταν στα σύνορα Αιτωλίας και Ακαρνανίας και πήρε το όνομά της από τη συγκέντρωση στρατευμάτων που γινόταν εδώ. Λίγο πιο πέρα σώζεται το αρχαίο θέατρο του 4ου αιώνα π.Χ., χτισμένο στην πλαγιά ενός λόφου με θέα προς τον Αχελώο και την πεδιάδα του. Η παραποτάμια πύλη της αρχαίας πόλης διακρίνεται ακόμη δίπλα στον δρόμο, υπενθυμίζοντας ότι ο ποταμός υπήρξε κάποτε πλωτός.

 

Οι γέφυρες υπάρχουν για τη σύνδεση, είναι όμως και μάρτυρες αποσύνδεσης και αποχωρισμού. Ενώνουν τόπους και ανθρώπους, ενώ ταυτόχρονα σηματοδοτούν περάσματα, αναχωρήσεις και επιστροφές. Κουβαλούν τις μνήμες εκείνων που τις έχτισαν και όλων όσοι τις διέβησαν. Θεματοφύλακες όσων οι άνθρωποι έζησαν, όσων ένιωσαν και όσων ίσως ξέχασαν. Κάθε πέρασμα είναι μια μικρή αναζήτηση· του εαυτού, του άλλου, του άγνωστου ή του οικείου. Μια ένωση δύο αντικριστών όχθεων που ανήκουν στο ίδιο νερό. Οι άνθρωποι φεύγουν, τα γεφύρια μένουν. Φυλάσσουν τη βαθιά, σιωπηλή και αρχέγονη ομορφιά αυτού του τόπου. Στηρίγματα οι γέφυρες στον τόπο, στήριγμα ο τόπος στους ανθρώπους. Κοιτάξτε ή ξανακοιτάξτε τις φωτογραφίες. Πόσο χώρο καταλαμβάνουν στις σελίδες του περιοδικού; Και πόσο χώρο καταλαμβάνουν μέσα μας οι τόποι αυτοί και οι άνθρωποι που συναντάμε στις διαδρομές μας;

 

Προτάσεις

info's

Lake Tours

Ιδιωτικές βαρκάδες στη λίμνη Κρεμαστών με τον Παναγιώτη Μακρή, που γνωρίζει όσο λίγοι την ιστορία, τα βυθισμένα χωριά και τις κρυφές γωνιές της μεγαλύτερης τεχνητής λίμνης της Ελλάδας. Οι διαδρομές πραγματοποιούνται κατόπιν συνεννόησης και προσφέρουν μια διαφορετική γνωριμία με τον τόπο, μέσα από το νερό. Τηλ.: 22370 110130, 697 358 5287, www.laketours.gr, @laketours. 

Lake Kremasta Hotel

Στο Νεοχώρι Ευρυτανίας, με θέα στη λίμνη Κρεμαστών, το ανακαινισμένο ξενοδοχείο αποτελεί ιδανική βάση για την εξερεύνηση της περιοχής και των χωριών της Ευρυτανίας. Τηλ.: 697 353 0220, www.lakekremastahotel.gr.

Η Θέα

Στον Άγιο Γεώργιο Ευρυτανίας, με πανοραμική θέα προς τη λίμνη Κρεμαστών, η ταβέρνα «Η Θέα» σερβίρει παραδοσιακά μαγειρευτά, κρεατικά και τοπικούς μεζέδες. Ένα αυθεντικό στέκι του χωριού που συνδυάζει καφενείο, παντοπωλείο και ταβέρνα, αποτελώντας σημείο συνάντησης για κατοίκους και επισκέπτες. Τηλ.: 697 845 2599.

Θα το βρείτε στο

τέυχος 149

Στο ίδιο τεύχος