Το χωριό που θυμάται
Πρώτη μας στάση το παλιό δημοτικό σχολείο. Στα χρόνια της Κατοχής λειτούργησε ως Αρχηγείο της Εθνικής Αντίστασης στη Νότια Μεσσηνία. Σήμερα, μετά την αποκατάστασή του, ετοιμάζεται να αποκτήσει νέα ζωή ως χώρος πολιτισμού και μνήμης για την περιοχή.
Η κουβέντα μάς φέρνει μπροστά στην «Ελβετία». Ο Δημοσθένης δείχνει το παλιό οινοκαφεπαντοπωλείο. «Εδώ ήταν το καφενείο του παππού μου», λέει. Η ιστορική «Ελβετία», που λειτούργησε από το 1937 έως το 2020, υπήρξε για δεκαετίες σημείο συνάντησης των κατοίκων. Σήμερα υπάρχουν σκέψεις να ανοίξει ξανά. «Λείπει ένας ζωντανός χώρος από το χωριό», μας λέει ο Δημοσθένης. Και πράγματι, σε μικρούς τόπους σαν αυτόν, το καφενείο είναι κάτι περισσότερο από ένα μαγαζί· είναι ένας τρόπος να παραμένει ζωντανή η κοινότητα.
Στη νότια άκρη του οικισμού σώζονται τα ερείπια του μεσαιωνικού οχυρού «Καμάρες», με τμήματα του πέτρινου τείχους να παραμένουν ορατά μέχρι σήμερα. Η ιστορία, όμως, στους Κάτω Αμπελοκήπους δεν βρίσκεται μόνο στα κτίρια. Βρίσκεται και στα δέντρα. Η γηραιότερη λυγαριά της Ελλάδας στέκει εδώ και περίπου τέσσερις αιώνες. Όταν οι άνδρες του Λάκωνα στρατηγού Ηλία Γιατράκου προετοίμαζαν την άμυνά τους απέναντι στον Ιμπραήμ το 1825, το δέντρο είχε ήδη πίσω του δύο αιώνες ζωής. Εδώ, άλλωστε, ακόμη και τα δέντρα λειτουργούν σαν φορείς μνήμης. Η μνημειακή λυγαριά συγκαταλέγεται στο Δίκτυο Αιωνόβιων Δέντρων της Ελληνικής Επανάστασης, μια πρωτοβουλία του Ινστιτούτου Πολιτισμού Μεσσηνίας. Λίγα μέτρα πιο πέρα βρίσκεται το Πάρκο Ελληνικής Επανάστασης, ένας συμβολικός χώρος αφιερωμένος στη μνήμη του Αγώνα και στους ιστορικούς δήμους της Πελοποννήσου.
Το νερό όμως παραμένει ο βασικός οδηγός. Από τις τέσσερις κρήνες του χωριού, η παλαιότερη, τα Λιμπιά, χρονολογείται στο 1903 και υπήρξε για δεκαετίες βασική εστία υδροδότησης. Σήμερα οι ιστορικές βρύσες των Κάτω Αμπελοκήπων συμμετέχουν στο πρόγραμμα «Ραντεβού στις Βρύσες». Δεν είναι δύσκολο να καταλάβεις γιατί. Για δεκαετίες οι κρήνες του χωριού δεν πρόσφεραν μόνο νερό· ήταν σημεία συνάντησης, καθημερινότητας και ανταλλαγής ειδήσεων.
Ο καταρράκτης Παλιόμυλος και το νερό της Αντίστασης
Το τοπίο αλλάζει σχεδόν ανεπαίσθητα όσο αφήνεις πίσω το χωριό. Οι ελιές δίνουν σταδιακά τη θέση τους σε πλατάνια, η θερμοκρασία πέφτει και ο ήχος του νερού γίνεται μόνιμος συνοδός. Είναι εύκολο να ξεχάσεις ότι βρίσκεσαι λίγα χιλιόμετρα από τη θάλασσα. Η κοιλάδα του Μηναγιώτικου αποτελεί έναν μικρό οικολογικό θύλακα της νοτιοδυτικής Μεσσηνίας, όπου η ζωή εξακολουθεί να ακολουθεί τον ρυθμό του νερού.
Κατηφορίζουμε δίπλα στο ρέμα, περνώντας μικρές πέτρινες γεφυρούλες, και σύντομα σταματάμε να μιλάμε. Ο ήχος του νερού γεμίζει τον χώρο. Το Μηναγιώτικο ξεκινά από τις παρυφές του Λυκόδημου και καταλήγει στη θάλασσα της Φοινικούντας, διασχίζοντας μια κοιλάδα που για αιώνες ζούσε στον ρυθμό του. Χωριά, νερόμυλοι, καλλιέργειες, κρήνες και μονοπάτια δημιουργήθηκαν χάρη στη σταθερή παρουσία του νερού και οργανώθηκαν γύρω από τη ροή του.
Το νερό ακούγεται πριν φανεί. Κρυμμένος μέσα στη βλάστηση, ο καταρράκτης του Παλιόμυλου πέφτει σχεδόν δέκα μέτρα ανάμεσα σε πλατάνια και βράχια. Δίπλα του σώζονται τα ερείπια του ιστορικού Παλιόμυλου, που αποτυπώνεται ήδη σε βενετικούς χάρτες του 1690. Για αιώνες το ίδιο αυτό νερό κινούσε μυλόπετρες, πότιζε χωράφια και συντηρούσε μια ολόκληρη μικρή οικονομία. Την άνοιξη και στις αρχές του καλοκαιριού, όταν οι βροχές έχουν γεμίσει ακόμη το ρέμα, ο Παλιόμυλος μετατρέπεται σε ένα από τα πιο εντυπωσιακά φυσικά σημεία της περιοχής. Οι χειμωνιάτικες βροχές άλλαξαν φέτος το πρόσωπο της κοιλάδας. Πεσμένα δέντρα κλείνουν σε σημεία την κυκλική διαδρομή των 2 χιλιομέτρων, η οποία αναμένεται να καθαριστεί και να γίνει σύντομα ξανά προσβάσιμη. Δεν φτάνουμε όσο μακριά σχεδιάζαμε. Δεν πειράζει. Μερικές φορές οι πιο ενδιαφέροντες τόποι είναι εκείνοι που δεν παραδίδονται ολόκληροι με την πρώτη.
Μπροστά στα ερείπια του Παλιόμυλου, ο Δημοσθένης Κορδός μάς δείχνει το σημείο όπου, στα χρόνια της Κατοχής, λειτούργησε μια αυτοσχέδια υδροηλεκτρική εγκατάσταση. Με τη δύναμη του νερού φορτίζονταν μπαταρίες αυτοκινήτων, οι οποίες τροφοδοτούσαν ένα κρυφό ραδιόφωνο σε κοντινό μύλο. Από εκεί ακούγονταν οι εκπομπές του BBC, του Καΐρου και της Μόσχας, ενώ οι ειδήσεις αναπαράγονταν στο παράνομο δελτίο «Ο Αγωνιστής» και έφταναν σε ολόκληρη την περιοχή. Είναι μια από εκείνες τις ιστορίες που κάνουν την κοιλάδα να μοιάζει μεγαλύτερη από το μέγεθός της: ένας καταρράκτης, ένας μύλος, μια μπαταρία και ένα ραδιόφωνο ήταν αρκετά για να κρατήσουν ζωντανή την επικοινωνία με τον έξω κόσμο. Η κοιλάδα του Μηναγιώτικου δεν αφηγείται μόνο την ιστορία του νερού. Αφηγείται και την ιστορία των ανθρώπων που έμαθαν να ζουν, να εργάζονται και να αντιστέκονται χάρη σε αυτό.
