Στην επιφάνεια - Ο αθέατος κόσμος του Πειραιά
0.0/5 rating (0 votes)

Κείμενο: Όλγα Ιωαννίδη - Τάσος Ντόκος
Φωτογραφίες: Γιώργος Λαθύρης - ΚΕΔΡΟΣ TRAVEL

Παραμονή 25ης Μαρτίου σε μια άδεια πρωτεύουσα κατηφορίσαμε με τον ηλεκτρικό ως τον ιστορικό σταθμό του ΗΣΑΠ «Πειραιάς», τον πρώτο σταθμό που φτιάχτηκε επί Μαυροκορδάτου, για να συνδέσει την πρωτεύουσα με το λιμάνι. 

Εδώ, μπροστά από το Μουσείο Ηλεκτρικών Σιδηροδρόμων μάς περίμενε η ομάδα της ΚΕΔΡΟΣ travel μαζί με την Πειραιώτισσα ξεναγό Κατερίνα Ασημάκου και αρκετούς ακόμη ανθρώπους, που προτίμησαν την ηλιόλουστη αυτή μέρα να περιηγηθούν και να μυηθούν στον αθέατο κόσμο του Πειραιά, που ήρθε στην επιφάνεια με αφορμή την επέκταση του Μετρό της Αθήνας.

Περπατώντας στην πόλη, δίπλα ακριβώς από το πεζοδρόμιο ή κάτω από αυτό, υπάρχει μια άλλη πόλη. Με τους δρόμους της, τις οικίες και τις αυλές της, τα πηγάδια της και τα αυτόνομα υδραυλικά συστήματα… Ιστορίες, μικρές, καθημερινές, μιας άλλης εποχής, που όμως υπάρχουν σήμερα στη σύγχρονη και συνεχώς μεταβαλλόμενη πραγματικότητα του πρώτου λιμανιού της χώρας», σημειώνει η διευθύντρια της ΚΕΔΡΟΣ travel, κ. Ιωάννα Γάλλου.

Διαβάζοντας το ενημερωτικό φυλλάδιο, νιώθουμε προσμονή και περιέργεια για την πρωτότυπη και διαφορετική αυτή ξενάγηση. Αρχαίες σήραγγες και δεξαμενές, το ρωμαϊκό υδραγωγείο, οι Aστικές πύλες και τα κατάλοιπα των οικισμών του αρχαίου Πειραιά συνθέτουν το ιδιαίτερο αυτό αφήγημα.

Ο Πειραιάς γνώρισε δύο φάσεις ακμής, μία κατά τον 5ο αιώνα στην κλασσική εποχή, οπότε και η πόλη των Αθηνών είχε ανάγκη από ένα καινούριο επίνειο και τη δεύτερη φάση με την επανίδρυση του ελληνικού κράτους και τη μεταφορά της πρωτεύουσας από το Ναύπλιο στην Αθήνα. Στο νεοσύστατο πλέον κράτος, ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος αποφασίζει τη σύνδεση της πρωτεύουσας με το λιμάνι της και έτσι δημιουργείται ο πρώτος σταθμός του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου.

Η πρώτη γραμμή ήταν Θησείο-Πειραιάς και χρησιμοποιούνταν ατμήλατα βαγόνια, ενώ περίπου 20 χρόνια μετά συμπληρώνεται η γραμμή από την πλατεία Αττικής έως την Κηφισιά. Στα κοσμικά νέα της εποχής το τρένο ήταν ανεπιθύμητο για τις Κηφισιώτισσες, καθώς ενοχλούνταν από τον έντονο θόρυβο του βαγονιού και τον μαύρο καπνό που λέρωνε τις μπουγάδες τους! Ο ηλεκτρικός σιδηρόδρομος γνωρίζει ιδιαίτερη ώθηση κατά τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς αγώνες το 1896, ο οποίος αποτελεί το κατεξοχήν μέσο μαζικής μεταφοράς.

Ξεκινώντας την περιήγηση στις άγνωστες πτυχές της πόλης, περάσαμε μέσα από το καθιερωμένο κυριακάτικο παζάρι. Πλανόδιοι και μικροπωλητές με το χαμόγελο στα χείλη πωλούσαν την πραμάτειά τους, από λαχανικά και εποχιακά φρούτα μέχρι παλιούς δίσκους και αντίκες. Σαν γνήσια Πειραιώτισσα η ξεναγός δεν θα μπορούσε να μην σταθεί και να μας πει δύο λόγια για τον «Πύργο» του Πειραιά. Σύμβολο της πόλης, το μεγαλεπήβολο κτίριο χτίστηκε επί Χούντας ως το αντίπαλον δέος του αντίστοιχου «Πύργου» της Αθήνας, ωστόσο δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ για στατικούς λόγους, καθώς, όπως είναι γνωστό, προϊστορικά ο Πειραιάς ήταν νησί και η περιοχή δεν είχε σταθερό υπέδαφος...

Οι Αστικές Πύλες και τα Μακρά Τείχη

Χαμένοι θαρρείς σε μια εγκαταλελειμμένη πόλη, η ξεναγός μάς οδηγεί στα κατάλοιπα από τις Αστικές Πύλες και τα Μακρά Τείχη της κλασσικής εποχής. Χτισμένες από τον Θεμιστοκλή το 493 π.Χ., οι Πύλες ένωναν την πόλη των Αθηνών με το λιμάνι της, οπότε και ιδρύεται η πόλη του Πειραιά. Αποτελούσαν την κύρια είσοδο της πόλης κι αρχικά ήταν κυκλικές. Με την πάροδο των ετών απέκτησαν γωνίες, ώστε να μην πολιορκούνται εύκολα από τους εχθρούς. Στο βόρειο τμήμα της οχύρωσης του Πειραιά χτίστηκε η Νέα Πύλη.

Πολυμήχανος ηγέτης, ο Θεμιστοκλής, αφού κατάλαβε πόσο επικίνδυνη είναι η περσική απειλή, προχώρησε στα οχυρωματικά έργα του Πειραιά, τα Μακρά Τείχη που ένωναν την αρχαία Αθήνα με το λιμάνι, διαμέσου της σημερινής οδού Πειραιώς. Εδώ να σημειωθεί ότι τα Τείχη ολοκληρώνονται από τον άλλο μεγαλό Αθηναίο ηγέτη, τον Περικλή, αφού ο Θεμιστοκλής αυτοκτονεί στην αυλή του Πέρση Βασιλιά, εξορισμένος από τους συμπατριώτες του με την κατηγορία του μηδισμού, κάτι που δεν ίσχυε. Παράλληλα, αντιλαμβανόμενος ο Θεμιστοκλής πως ο μόνος τρόπος να νικήσει τον πολυάριθμο στρατό των Περσών είναι ο στόλος, τα λεγόμενα «ξύλινα τείχη» σύμφωνα με το μαντείο των Δελφών, μεταφέρει το επίνειο της πόλης από το Φάληρο στον Πειραιά, όπου εκεί υπήρχαν τρία φυσικά λιμάνια, ο Κάνθαρος, το κεντρικό σημερινό λιμάνι του Πειραιά, η αρχαία Ζέα, το σύγχρονο Πασαλιμάνι και το λιμάνι της Μουνιχίας, το Μικρολίμανο.

Τα Τείχη αυτά είναι μεγαλεπήβολα και ισχυρά και η τάφρος τα καθιστά απροσπέλαστα. Το 477 π.Χ. γίνεται η περιμετρική τείχιση του Πειραιά. Η δυναμική τους αποδεικνύεται τόσο από την πολιορκία των Σπαρτιατών κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο όσο κυρίως από τη σκληρή πολιορκία του Ρωμαίου Σύλλα. Τα Μακρά Τείχη γκρεμίζονται ατιμωτικά με τη συνοδεία μουσικής, όπως μας εξιστορεί ο Ξενοφών το 404 π.Χ., μετά την ήττα των Αθηναίων από τους Σπαρτιάτες στον Πελοποννησιακό πόλεμο. Στη συνέχεια ξαναχτίζονται

επί Κόνωνα, οπότε πήραν και τη μορφή με την οποία τα βλέπουμε σήμερα, έπειτα από τις ανασκαφές που τα έφεραν ξανά στην επιφάνεια.

Η έκθεση στην Ξυλαποθήκη

Βαδίζοντας παράλληλα στα Τείχη φτάσαμε έξω από την Ξυλαποθήκη του Πειραιά, την ύπαρξη της οποίας ελάχιστοι γνωρίζουν.

Παρότι αποτελεί ένα πανέμορφο μοντέρνο κτίριο με εξαιρετικά ενδιαφέρον περιεχόμενο και με μία έκθεση που φέρνει άγνωστους θησαυρούς «Στην Επιφάνεια...», όπως χαρακτηριστικά τιτλοφορείται. Η Ξυλαποθήκη χτίστηκε στα πλαίσια της πολιστικής Ολυμπιάδας ως ένα μουσείο για οχυρώσεις, σχεδιασμένο από καθηγητές του Πολυτεχνείου των Αθηνών. Δεν έγινε όμως ποτέ μουσείο και ονομάστηκε «Ξυλαποθήκη», επειδή αρχιτεκτονικά μοιάζει με τις αποθήκες ξυλείας, που βρίσκονται στην

περιοχή του Πειραιά. Ο χώρος δόθηκε τελικά στην αρχαιολογική υπηρεσία. Στον κάτω όροφο γίνεται η συντήρηση όλων των ευρημάτων που ανακαλύπτονται από τα έργα διάνοιξης του Μετρό και του Τραμ και - για πρώτη φορά για τα ελληνικά δεδομένα - είναι ορατός στο κοινό. Ο επάνω όροφος λειτουργεί ως εκθεσιακός χώρος, όπου μέσα από φωτογραφίες, βίντεο, σχέδια και κείμενα αποκαλύπτεται η ιστορία πίσω από τα τεχνικά έργα σε παραλληλισμό με την ανασκαφική διαδικασία.

Σκοπός της πρόδρομης αυτής έκθεσης είναι να προϊδεάσει το κοινό για τα εκθέματα που θα παρουσιαστούν στον τερματικό σταθμό του Μετρό, απέναντι από το Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά, με θέμα την ύδρευση της αρχαίας πόλης. Ήταν άλλωστε η σπουδαιότερη ανακάλυψη που ήρθε στο φως κατά τη διάρκεια των έργων επέκτασης του Μετρό και του Τραμ, γεγονός που επιβεβαιώνεται από τον εντοπισμό αρδευτικού καναλιού στη Νίκαια, αλλά και διάσπαρτων υπόγειων υδραγωγείων σε διάφορα σημεία του Πειραιά.

Το Ιπποδάμειο σύστημα

Περπατώντας στα στενά, με τις σημειώσεις ανά χείρας, η πόλη συνεχίζει να μας εκπλήσσει μες στις αντιθέσεις της. Από αρχαία και ρωμαϊκά κατάλοιπα, στην υποβαθμισμένη πάλαι ποτέ Τρούμπα και τις αριστοκρατικές γειτονιές της Τερψιθέας. Πλατείες σουρεάλ ενός υποβαθμισμένου σήμερα Πειραιά που καθόλου δεν λυπήθηκε η οικονομική κρίση, ετοιμόρροπα εμπορικά κέντρα που δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ και γκρι πολυκατοικίες δίπλα σε λίγα εναπομείναντα νεοκλασικά, που γλίτωσαν ως εκ θαύματος τη μανία της αντιπαροχής.

Κάπως έτσι φτάνουμε στα αρχαία κατάλοιπα του Ιπποδάμειου συστήματος, που με δυσκολία μπορεί κάποιος να τα παρατηρήσει καθώς δεν έχουν τύχει της κατάλληλης προβολής κι ανάδειξης. «Πέτρες» πνιγμένες στα χορτάρια της άνοιξης ζωντανεύουν μέσα από την αφήγηση της Κατερίνας. Ο Περικλής προσκαλεί το 460 π.Χ. στον Πειραιά τον αρχιτέκτονα Ιππόδαμο από τη Μίλητο, στον οποίο απονέμει τιμητικά το δικαίωμα του πολίτη. Σύμφωνα με μία κάπως συγκεχυμένη πληροφορία, ο Ιππόδαμος φαίνεται να κατοικεί σε σπίτι του Πειραιά. Ο πολεοδόμος Ιππόδαμος και το λεγόμενο Ιπποδάμειο Σύστημά του ακολουθούν τις αρχές της δημοκρατίας και της ισονομίας, μιας και κάθε πολίτης είχε ίσα τετραγωνικά μέτρα. Μετά από ανάλυση των ευρημάτων από τις κατοικίες του ιπποδάμειου συστήματος ανακαλύφθηκε ότι τα σπίτια ήταν όλα πανομοιότυπα και ότι ο Πειραιάς τον 5ο αιώνα π.Χ. έμοιαζε με σύγχρονη συνοικία «κατοικιών σε σειρά». Κάθε οικοδομικό τετράγωνο είχε οχτώ οικίες, τέσσερις μπροστά και τέσσερις πίσω. Τα σπίτια ήταν διώροφα και τα πάντα φαίνεται πως γίνονταν γύρω από μία αυλή. Αναφορικά με την ύδρευση κάθε σπίτι είχε τη δική του δεξαμενή και το δικό του σύστημα άντλησης υδάτων, προκειμένου να γίνεται σωστά η εκμετάλλευσή τους. Με τα έργα επέκτασης του Μετρό κάποιες από τις δεξαμενές αυτές ήρθαν στην επιφάνεια. Μία από αυτές βρέθηκε στο Δημοτικό θέατρο Πειραιά, ενώ συνολικά υπολογίζονται σε εκατοντάδες και ανάγονται ως την ελληνιστική εποχή.

Το αρχαίο υδραγωγείο στο κτίριο της Χ.Ο.Ν.

Μια ακόμη δεξαμενή βρέθηκε με παράδοξο τρόπο στο κτίριο που φιλοξενεί τη Χριστιανική Οργάνωση Νέων συμπληρώνοντας το υδρευτικό παζλ της αρχαίας πόλης.

Το εύρημα ήρθε στην επιφάνεια κατά τα έργα αποκατάστασης του κτιρίου μετά τον μεγάλο σεισμό του 1999. Η αφήγηση του κ. Ευαγγέλου, συνταξιούχου εκπαιδευτικού και προέδρου σήμερα της Χ.Ο.Ν. είναι άκρως αποκαλυπτική. «Το κτίριο, που αγοράστηκε το 1981, ήταν ένα απλό νεοκλασικό χωρίς αρχαιολογικά στοιχεία πάνω του. Μετά τον σεισμό χαρακτηρίστηκε ως ετοιμόρροπο και έτσι ξεκίνησαν τα έργα αποκατάστασής του. Το μόνο που ήταν θεατό ήταν ένα μικρό πηγαδάκι, για το οποίο δεν ήταν γνωστή η χρονολογία κατασκευής του. Με τη μετακίνηση της πέτρινης πλάκας αποκαλύφθηκε το στόμιο της αρχαίας δεξαμενής. Η δεξαμενή αυτή ενώνεται με το πηγάδι, την ύπαρξη του οποίου γνώριζαν εξαρχής οι ιδιοκτήτες του κτιρίου. Αυτό σημαίνει ότι ο κάτοικος του αρχαίου αυτού σπιτιού είχε δημιουργήσει το πηγάδι και αργότερα, όταν αλλάζει το σύστημα ύδρευσης κάνει μία διάνοιξη για να ενώσει αυτές τις δύο δεξαμενές και να έχει παραπάνω νερό…»

Ο κ. Ευαγγέλου, μαζί με τα υπόλοιπα μέλη της Χ.Ο.Ν. αποφάσισαν να αναδείξουν αυτό το «δώρο από τον Θεό», όπως χαρακτηριστικά το αποκαλεί. Στόχος τους από τούδε και στο εξής το υδραγωγείο να είναι προσβάσιμο και επισκέψιμο στον κόσμο και μάλιστα δωρεάν. Στο εγχείρημα αυτό βρήκε συμμάχους τη Δημοτική αρχή και πλήθος κόσμου, που ενίσχυσαν την όλη προσπάθεια.

Με την κατάλυση της δημοκρατίας και περνώντας σιγά σιγά στα ελληνιστικά χρόνια και στα ρωμαϊκά ο τύπος οικίας αλλάζει. Αγοράζονται τα διπλανά οικόπεδα, οπότε και ενώνονται αποτελώντας πλέον ένα σπίτι. Μαζί με τα σπίτια ενώνονταν και τα υδραγωγεία, για να καλύψουν καλύτερα τις ανάγκες των ανθρώπων τις εποχής.

Σταθμός Δημοτικού θεάτρου

Περπατώντας στη λεωφόρο Ηρώων Πολυτεχνείου φτάνουμε στο Δημοτικό Θέατρο. Σύμβολο της πόλης αποτελεί πραγματικό κόσμημα ειδικά μετά την πρόσφατη ανακαίνισή του. «Εσωτερικά θυμίζει θέατρο της Βιέννης και είναι από τα λίγα θέατρα που σώζονται και αποπνέουν τον αέρα εκείνης της εποχής, το τέλος του 19ου αιώνα…», θα πει η ξεναγός διαβάζοντάς μας έπειτα ένα απόσπασμα από την «Σφαίρα», πειραϊκή εφημερίδα της εποχής που υποδέχεται με διθυράμβους το εμβληματικό για την εποχή κτίριο. Στον μελλοντικό ομώνυμο σταθμό της πλατείας Κοραή θα παρουσιαστούν σε μόνιμη πια έκθεση αντίγραφα τριών δεξαμενών και τμήματος αυλής πειραϊκού σπιτιού της ελληνιστικής περιόδου, φέρνοντάς μας κοντά με την ύδρευση της αρχαίας πόλης ως αναγκαίο παράγοντα της ζωής των κατοίκων της, αλλά και ως συστατικό του αρχικού πολεοδομικού σχεδιασμού της από τον Ιππόδαμο.

Κάπου εδώ η όμορφη βόλτα μας θα λάβει τέλος. Ήταν μια περιήγηση μεστή, νοσταλγική, κι άκρως ενδιαφέρουσα μες τις αντιφάσεις της πόλης, που έχει τόσα να διηγηθεί. Πάντα με την καλή συντροφιά της ΚΕΔΡΟΣ, η οποία ανανεώνει το ραντεβού της με τον «Αθέατο Πειραιά» ξανά στις 20 του Απρίλη.

Specifications

  • Πληροφορίες:

    H KEΔΡΟΣ travel είναι μια νέα, καινοτόμος εταιρία στον χώρο του ταξιδιού. Χάρη στις πρωτότυπες θεματικές της ξεναγήσεις μας φέρνει σε επαφή με άγνωστες πτυχές πολλών, φαινομενικά γνωστών μας προορισμών. Κάθε περίπατος με την ΚΕΔΡΟΣ είναι μια μοναδική βιωματική εμπειρία γνώσης, ένας διάλογος του σήμερα με το χθες, που αφορά όλους.

    Αναλυτικό πρόγραμμα  των εξορμήσεων: www.kedrostravel.com

    και  www.facebook.com/kedrostraveling.

    Περισσότερες πληροφορίες,

    τηλ: 210 9944909, email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

.">
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
.