«Τα λόγια πετούν, τα γραπτά μένουν» - Μουσείο τυπογραφίας
0.0/5 κατάταξη (0 ψήφοι)

Κείμενο - Φωτογραφίες: Κατερίνα Γραμματικού

Βιομηχανικό πάρκο Χανίων, κοντά στη Σούδα. Πρωί. Έξω υγρασία με 3 βαθμούς Κελσίου και τα πιεστήρια να αναπαράγουν βιομηχανικό «θόρυβο» και τη δική τους ζέστη εντός του κτιρίου. Αντικρίζοντας τις πρώτες τυπογραφικές μηχανές του 15ου, 16ου και 19ου αιώνα αισθάνθηκα αμέσως την επιστροφή στην ιστορία. Ο φυσικός χώρος ενός τυπογραφείου για την τοπική εφημερίδα «Χανιώτικα Νέα» επεκτάθηκε, ώστε να μπορέσει να διαφυλάξει αντικείμενα, εικόνες και τεχνικές του χθες, την ιστορία της γραφής, του πολιτισμού μας. 

Τα πανιά του καραβιού του Μίνωα άνοιξαν από τους δυνατούς ανέμους και μαζί του έφεραν και 'μένα ξανά στην Κρήτη και στα Χανιά. Σκοπός της επίσκεψης αυτή τη φορά ήταν το μοναδικό μουσείο τυπογραφίας στην Ελλάδα, ιδιοκτησίας Γιάννη και Ελένης Γαρεδάκη. Παρότι η πρώτη απόπειρα ίδρυσης τυπογραφείου στη χώρα μας έγινε στον Χάνδακα του κοντινού Ηρακλείου το 1486, τα Χανιά έμελλε να κλέψουν τη δόξα…

Η πρώτη φλέβα 

Η τυπογραφία είναι η τέχνη που αποτυπώνει και αναπαράγει στοιχειοθετημένα κείμενα και εικόνες. «Πολύ πριν την ανακάλυψή της, ο άνθρωπος στην προσπάθειά του να αναλύσει τη σκέψη του με τη γλώσσα έβαλε μια τάξη» γράφει ο Φουκώ. Η «τάξη» αυτή έφερε και την πρώτη Ελληνική γραμματική, την «Επιτομή των οκτώ του λόγου μερών» του Κωνσταντίνου Λάσκαρη, που τυπώθηκε σε τυπογραφείο του Μιλάνου το 1476. Το 1790 στη Βιέννη θα τυπωθεί ο «Θούριος», και ο Ρήγας θα εκδώσει τις προκηρύξεις και τη «Χάρτα των Ελλήνων». Οι Έλληνες τυπογράφοι και τα πρώτα εθνικά τυπογραφεία που θα ιδρυθούν στην Αίγινα (1828), στο Ναύπλιο (1830), και στην Αθήνα (1834) θα γίνουν αρωγοί στην προσπάθεια αφύπνισης και εγγραμματισμού του έθνους.

Από τα πρώτα τυπογραφεία που ιδρύθηκαν στην Ελλάδα ήταν αυτό που λειτούργησε το 1819 στη Χίο με τυπογραφικό υλικό που έστειλε ο Γάλλος τυπογράφος Didot. Σε αυτό θα εκδοθεί το 1821 η «Ελληνική Γραμματική» του δασκάλου Νεόφυτου Βάμβα σε δημοτική γλώσσα, ενώ το 1825 τυπώνεται στο Μεσολόγγι ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν»  του Διονυσίου Σολωμού.

Η πρώτη εφημερίδα της Ελλάδας «Σάλπιγξ η Ελληνική» τυπώνεται στην Καλαμάτα το 1821 και ακολουθούν οι εφημερίδες ο «Φίλος του Νόμου» (Ύδρα, 1822), τα «Ελληνικά χρονικά» (Μεσολόγγι, 1824), η «Εφημερίς των Αθηνών» (1824), και ο «Νικήρατος» της Ευανθίας Καΐρη (Ναύπλιο, 1826). Τέλος, το 1887 η φεμινίστρια, δημοσιογράφος και εκδότρια Καλλιρρόη Παρρέν τυπώνει την «Εφημερίδα των Κυριών», την πρώτη εφημερίδα για τα δικαιώματα των γυναικών.

Η ιστορία της γραφής

Αλήθεια, πώς θα μπορούσαν τόσες γραμματικές, Ευαγγέλια, ιδέες, απόψεις, ειδήσεις και τα χιλιάδες παραμύθια να τ’ αφουγκραστούν τα παιδιά δίχως το αποτυπωμένο κείμενο; η πρώτη αναπαραγωγή σκέψεων και λέξεων γίνεται σίγουρα με τη φωνή και τη γλώσσα. Οι μύθοι ειπώθηκαν με το στόμα για να γίνουν έπη, μέχρι τα ανάγλυφα γράμματα να ζωντανέψουν τον λόγο και την αφήγηση, δίπλα σε μια γεμάτη με χρώματα εικόνα, τυπωμένη σε χαρτί ή ψηφιακά απεικονισμένη σε κάποια οθόνη.

Η γραφή προϋπάρχει σαφώς της τυπογραφίας, από τότε που ο προϊστορικός άνθρωπος είχε ανάγκη να αναπαραστήσει το φαντασιακό του στους βράχους και στις σπηλιές, όπου διαβιούσε. Ωστόσο, η πρώτη αναπαραγωγή κειμένων εμφανίστηκε στην Κίνα το 1041 μ.Χ με κινητά στοιχεία από πηλό, ύστερα ξύλο και έπειτα μέταλλο. Αν και ο Ολλανδός Λαυρέντιος Κοστέρ είχε πιο πριν κατασκευάσει κινητά στοιχεία, η τυπογραφία στην Ευρώπη μετρά τουλάχιστον πεντακόσια χρόνια, και το πρώτο χειροκίνητο τυπογραφικό πιεστήριο του Γουτεμβέργιου στο Μάιντς της Γερμανίας (με χυτά τυπογραφικά στοιχεία-σφραγίδες που χάραξε ο ίδιος, ως χρυσοχόος, και μελάνη) θα τύπωνε στα 1450 το πρώτο άρτιο βιβλίο, τη Βίβλο, την οποία και ανατύπωσε 48 φορές. Από κει κι έπειτα η τυπογραφία ως εφεύρεση θα διέγραφε την πορεία ισχυροποίησης των θρησκειών, της ανταλλαγής ιδεών και της διατύπωσης απόψεων. Θα τύπωνε λογοτεχνία και ποίηση, επιστήμες, διακηρύξεις και προκηρύξεις, αναγγελίες και εγκυκλίους, ενώ θα συνέβαλλε στον αγώνα παλιγγενεσίας και ανασύστασης της εθνικής μας ταυτότητας.

Πιστό αντίγραφο του πρώτου αυτού πιεστηρίου υπάρχει στη Α’ πτέρυγα του μουσείου, που σε μεταφέρει ελάχιστα χρόνια συμπαντικού χρόνου πίσω, πολύ πριν τα προϊόντα της νέας τεχνολογίας ανατρέψουν τις παραδοσιακές παραγωγικές διαδικασίες. Εδώ θα γνωρίσεις ξανά τα υλικά γραφής από φυτά (πάπυρο) και δέρματα (περγαμηνές), πήλινες πινακίδες, λίθινα αγγεία ή μέταλλα, που σωρευτικά συντέλεσαν στο να γίνουν με τον χρόνο σπαράγματα αγγείων και απομεινάρια επιτύμβιων στηλών, παλίμψηστα κείμενα, φθαρμένα συναξάρια που θα αντιγράφονταν υπό το φως του λύχνου και την πένα κάποιου φιλόπονου μοναχού. Καλλιγράφοι στις αυλές αυτοκρατόρων θα ανατυπώσουν τη γνώση στο χαρτί, κάτω από την απαίτηση της προνομιούχας τάξης που θέλει να μαθαίνει, διασώζοντας με αυτόν τον τρόπο αρχαία κείμενα φιλοσόφων: τον Όμηρο, τον Θουκυδίδη, τον Επίκτητο, τον Πίνδαρο, τον Στράβωνα, τον Πλούταρχο, εκκλησιαστικά έγγραφα, χειρόγραφα ιερά, παλαιογραφικά κείμενα και κώδικες, που θα συντελέσουν δεόντως στη γρήγορη αφύπνιση του πνεύματος και στην αναγέννηση από τον σκοταδισμό του Μεσαίωνα. Τα scriptorium των μοναστηριών θα θεωρηθούν εν γένει τα πρώτα τυπογραφεία (η Μονή Μεγίστης Λαύρας στο Άγιο Όρος διέθετε στα 1759 ένα από αυτά, και μεταξύ των πολλών χειρογράφων και εικονογραφημένων παπύρων κατέχει τυπωμένο κώδικα χιλίων ετών «Περί της βοτανικής» του Διοσκουρίδη).Η αλήθεια των πραγμάτων αποτυπώθηκε σε υλικά γραφής. Σφηνόλιθοι και σφραγιδόλιθοι απαιτούν αποκρυπτογράφηση. Οι δέκα εντολές πριν τεθούν στον πάγκο στοιχειοθεσίας, γράφτηκαν σε περγαμηνή, το υλικό γραφής του 2ου αιώνα π.Χ. Το Ευαγγέλιο του Ιούδα βρέθηκε πάνω σε πάπυρο και σε δεμένες σελίδες (Codex), όπως και τα Ομηρικά έπη, η «Πολιτεία» του Πλάτωνα και αποσπάσματα από το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο και την Επιστολή προς Ρωμαίους, καθώς και απόκρυφα Ευαγγέλια (όπως της Μαρίας Μαγδαληνής). Η Παλαιά και Καινή Διαθήκη και πολλά εικονογραφημένα χειρόγραφα βρέθηκαν επίσης σε πάπυρους και αντιγράφηκαν αρκετές φορές μέχρι να γίνουν βιβλία, ενώ η αναζήτηση χειρόγραφου του Αριστοτέλη σε ένα ιταλικό μοναστήρι Βενεδικτίνων θα γίνει η αφορμή για να γραφτεί από τον Ουμπέρτο Έκο το «Όνομα του ρόδου».

Στην κύρια αίθουσα θα δείτε χειρόγραφο Κοράνι του 1745 και πρωτότυπες αφίσες με την τεχνική της Λιθογραφίας, όπως της αναβίωσης των πρώτων Ολυμπιακών αγώνων και της απόπειρας δολοφονίας του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Στην αίθουσα του Μουσείου στον ημιώροφο, η οποία είναι αφιερωμένη στην ιστορία της γραφής, παρουσιάζονται σαν CinemaScope τα αυθεντικά υλικά γραφής, και απεικονίζεται δείγμα γραφής από αρχαίες και σύγχρονες διαλέκτους πάνω σε πάπυρο. Το Φοινικικό αλφάβητο, η Γραμμική Α’ και Β’, συλλαβογράμματα και ιερογλυφικά, ιδεογράμματα, η εβραϊκή και η αραμαϊκή γραφή, η γραφή των Αζτέκων και των Μάγια, η συμβολική γραφή, η εικονική γραφή της Αιγύπτου, το αλφάβητο των τυφλών Braill και τόσες άλλες ακόμη αναπαρίστανται μέσα από τις δημιουργίες του εικαστικού Αντώνη Παπαντωνόπουλου.

Προχωρώντας στην περιήγηση συναντάς πολύγραφους και συλλεκτικές επώνυμες γραφομηχανές, ενώ παράλ-ληλα παρουσιάζονται σύγχρονα εκθέματα που σχετίζονται με τις γραφικές τέχνες (αφίσες, τύποι γραμμάτων κ.ά.). Σπάνιες εκδόσεις από τον 16ο και 17ο αιώνα, ελληνικές και ξένες εφημερίδες του 19ου αιώνα, χάρτες, λιθογραφίες, ξυλογραφίες και χαλκογραφίες θα βρείτε στην τελευταία στάση της διαδρομής εντός του μουσείου, και αποτελούν δωρεά του συλλέκτη Κώστα Τζωρτζάκη. Τη σκυτάλη των πρώτων τεχνικών ανατύπωσης, οι οποίες παρουσιάζονται στη Β’ πτέρυγα του αμφιθεάτρου, πήραν η λιθοτυπία, η ξυλογραφία, η χαλκογραφία, η μεταξοτυπία, η λινοτυπία και το offset, τεχνικές που θα πολλαπλασίαζαν άρδην τον πλούτο της γνώσης της οικουμένης.

Εντυπωσιακά είναι, το τεράστιο μαντεμένιο τυπογραφικό πιεστήριο Krause του 1835, το ποδοκίνητο πιεστήριο τύπου Victoria και το «μποστονάκι» (χειροκίνητο πιεστήριο τύπου Boston –στο οποίο μπορείς να τυπώσεις κανονικά– όπως τυπώνονταν οι επαναστατικές προκηρύξεις των Βενιζελικών στα 1866). Επίσης, μια ηλεκτρική Original Heldelberg του 1900 (με μια όμοια τυπώνει ακόμη και σήμερα ο τυπογράφος Καρτάκης), η πρώτη λινοτυπική μηχανή με την οποία τυπώθηκε το πρώτο φύλλο της εφημερίδας «Χανιώτικα Νέα», μια Kempewerk Νυρεμβέργης, κι ένα αντίγραφο παλιού χειροκίνητου πιεστηρίου του 1450. Πολλά από τα ανάγλυφα γράμματα και μήτρες-σφραγίδες που θα δείτε, στοιχειοθετούνταν ανάποδα, προκειμένου να παραχθεί το κείμενο πάνω σε χαρτί από την τυπογραφική μηχανή.

Η αυτοκρατορία των στοιχείων (fonts)

Η εποχή της ανάποδης στοιχειοθέτησης, αν δεν έχει παρέλθει ακόμη οριστικά, αν και οι σύγχρονοι τυπογράφοι πόρρω απέχουν από τους αντιγραφείς μοναχούς, η γραφιστική είναι πλέον αυτή που την ανταγωνίζεται σε επίπεδο τέχνης και αισθητικής, ενώ η αυτοκρατορία των στοιχείων (fonts) αποτελεί την καινούρια χώρα των γραμμάτων. Και παρότι η κινέζικη γραφή αποτελεί από μόνη της καλλιτεχνική επίδειξη γραφής, τα πρώτα τυπογραφικά στοιχεία (fonts) χαράχθηκαν στην Ιταλία τον 15ον αιώνα από τον Aldus Manutius, και η συστηματική εκτύπωση βιβλίων ξεκίνησε στις αρχές του 19ου αιώνα. Η μορφοποίηση και η επεξεργασία του κειμένου με την επιλογή της γραμματοσειράς αποτελούν μέχρι σήμερα σημαντικό κομμάτι της εκτυπωτικής δουλειάς. Μια τόσο απλή και δεδομένη λειτουργία για τον υπολογιστή, προϋπήρχε από πολύ παλαιότερα με τα ανάγλυφα γραμματάκια-κομψοτεχνήματα που δεν ήταν παρά το αποτέλεσμα της σκληρής και χρονοβόρας δουλειάς του χαράκτη και ξυλογράφου ή λιθογράφου, των σχεδιαστών δηλαδή και δημιουργών τους. Ένας από αυτούς ήταν ο Γάλλος καλλιγράφος και αργότερα τυπογράφος Claude Garamond, ο οποίος στα 1545 έμεινε γνωστός για την πρωτότυπη (τότε) ομώνυμη γραμματοσειρά, όπως επίσης ο Stanley Morison για τη γραμματοσειρά Times New Roman, την οποία σχεδίασε το 1925 για το περιοδικό «Τhe Times» του Λονδίνου. Διάσημες ακόμη γραμματοσειρές, όπως η Sans Serif  της σχολής του Bauhaus  της Γερμανίας (των Gill’sans Serif και Paul Renner’s Futura) και πολλές άλλες, επιβίωσαν και χρησιμοποιούνται μέχρι και σήμερα.

Verba volant, scripta manent 1   

Μπορεί η σύγχρονη τυπογραφία να μη γράψει καινούργια Ευαγγέλια, ούτε επιπλέον Εντολές, μήτε νέες ιδεολογίες, αφού τα πάντα μοιάζει να τυπώθηκαν και να εξαντλήθηκαν ήδη. Δεν θα χρειαστεί ο ίδιος πολυπληθής αριθμός εργαζομένων στα τυπογραφικά εργαστήρια, ούτε ο πολύπλοκος χειρισμός των μηχανημάτων για να βγει η πρώτη έκδοση της πρωινής εφημερίδας, και μάλλον κανένας δεν θα μάθει την κήρυξη ενός πολέμου μέσα από αυτήν. Πώς άραγε θα ένιωθε ο πρώτος εκείνος άνθρωπος που άλλαξε τον τρόπο διακίνησης της σκέψης και των ιδεών βλέποντας σήμερα ένα ογκώδες βιβλίο να αναπαράγεται από έναν απλό υπολογιστή σε λίγες μόνο ώρες; Κι αν τελικά… είναι γραφτό η ψηφιακή εποχή να μας φέρνει μιαν ανάσα πριν την οριστική εξαφάνιση των έντυπων εκδόσεων; –Τα λόγια πετούν, τα γραπτά μένουν– πώς αλήθεια θα γραφόταν ο κόσμος μας δίχως την τυπογραφία; 

Προδιαγραφές

  • Πληροφορίες:

    Στο αμφιθέατρο εκτίθενται τα βραβευμένα έργα του διεθνούς διαγωνισμού αφίσας που διοργανώνεται κάθε χρόνο από το Μουσείο, το οποίο φιλοξενεί συνέδρια, μουσικές εκδηλώσεις, παρουσιάσεις βιβλίων κ.ά. Ο χώρος προσφέρεται επίσης για εκπαιδευτικές εκδρομές, όπου οι μικροί επισκέπτες θα τυπώσουν το δικό τους φύλλο εφημερίδας. Τηλ.: 28210 80090, www.typography-museum.gr.